စစ်ပွဲအပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်တွင် အပြောင်းအလဲနည်းပါးကြောင်း IAEA တွေ့ရှိ
ကုလသမဂ္ဂ၏ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ IAEA က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ စစ်ရေးတိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီး ၃ လအကြာတွင်လည်း အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့်ပတ်သက်သည့် သုံးသပ်ချက်၌ အပြောင်းအလဲကြီးကြီးမားမား မတွေ့ရကြောင်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများထံ တင်ပြခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အီရန်အနေဖြင့် သန့်စင်ယူရေနီယမ် သိုက်များ၏ အခြေအနေကို ရှင်းလင်းဖော်ပြရန် IAEA က ထပ်မံတောင်းဆိုထားသည်။
ဗီယင်နာမြို့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီလကုန်တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်ကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု စတင်မပြုလုပ်မီ တစ်ရက်အလိုက IAEA ၏ ပထမဆုံး အီရန်နျူကလီးယားအစီရင်ခံစာ ထွက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအစီရင်ခံစာတွင် အီရန်က စုဆောင်းထားသည့် သန့်စင်ယူရေနီယမ်များ၏ နောက်ဆုံးအခြေအနေကို ရှင်းပြရန် တိုက်တွန်းချက်ကိုလည်း ထည့်သွင်းထားသည်။ ယင်းယူရေနီယမ်များသည် တစ်နှစ်ခန့်က အမေရိကန်-အစ္စရေး ပူးပေါင်းဗုံးကြဲမှုကြောင့် အီရန်၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံများ ထိခိုက်ခဲ့သည့် အချိန်မှစ၍ IAEA ၏ စောင့်ကြည့်မှတ်တမ်းထဲတွင် ပျောက်ဆုံးနေကြောင်း အစီရင်ခံစာက ဆိုသည်။
အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် ဘင်ဂျမင် နက်တန်ယာဟူတို့ကလည်း အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းမှာ ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီလကုန်က စတင်သည့် အသစ်ထိုးစစ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုထားသည်။ အီရန်၏ သန့်စင်ယူရေနီယမ်သိုက်များသည် စစ်ပွဲအဆုံးသတ်ရေးအတွက် အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းမှုများတွင် အဓိကအငြင်းပွားစရာအချက်အဖြစ် ရှိနေပြီး ထရမ့်က အီရန်အနေဖြင့် ယင်းကို လုံးဝ စွန့်လွှတ်ရမည်ဟု အတိအလင်း တောင်းဆိုထားသည်။ လတ်တလောတွင် နျူကလီးယားကိစ္စများကို နောက်ပိုင်းမှ ဆွေးနွေးရန် အခြေခံသဘောတူညီချက်တစ်ရပ်ဆီ ဦးတည်ကြိုးပမ်းနေကြသည်။
Reuters က ကြိုတင်သိရှိခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီရင်ခံစာအရ IAEA ၏ အစီရင်ခံစာ ၂ စောင်ကို ကြာသပတေးနေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် လာမည့်အပတ် IAEA ၏ လူဦးရေ ၃၅ နိုင်ငံပါ အုပ်ချုပ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့၏ သုံးလတစ်ကြိမ် အစည်းအဝေးမတိုင်မီ ထွက်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းအစီရင်ခံစာများတွင် ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီလနှောင်းပိုင်း စစ်ပွဲမတိုင်မီ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည့် အစီရင်ခံစာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အပြောင်းအလဲ အလွန်နည်းပါးကြောင်း တွေ့ရသည်။
NPT (နျူကလီးယားလက်နက် မပြန့်ပွားရေးစာချုပ်) ၏ လုံခြုံရေးစိစစ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို ထိရောက်စွာနှင့် အရေးတကြီး အကောင်အထည်ဖော်ရန် အလွန်လိုအပ်ပြီး ထိုစနစ်၏ အကောင်အထည်ဖော်မှုကို အီရန်ဘက်က မည်သည့်အကြောင်းပြချက်မျှဖြင့် ရပ်ဆိုင်း၍ မရကြောင်း IAEA ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်က အီရန်သို့ အလေးပေးပြောကြားထားသည်ဟု Reuters က ဖော်ပြထားသည်။
IAEA သည် ပြီးခဲ့သည့် ဇွန်လတွင် အစ္စရေးနှင့် အမေရိကန်တို့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် နျူကလီးယားစက်ရုံများသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက် စစ်ဆေးနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ အီရန်သည် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သန့်စင်ထားသည့် ယူရေနီယမ်အပါအဝင် အဆင့်နိမ့်နှင့် အဆင့်မြင့် သန့်စင်ယူရေနီယမ် သိုက်များ၏ နောက်ဆုံးအခြေအနေကို IAEA ထံ သတင်းပို့ခြင်း မရှိသေးကြောင်းလည်း အစီရင်ခံစာက ဆိုသည်။ ယူရေနီယမ် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်မှုသည် လက်နက်တန်းအဆင့်ဟု သတ်မှတ်သည့် အကြမ်းဖျဉ်း ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းအဆင့်နှင့် အလွန်နီးကပ်နေသည်။
ယခင်က ကြေညာထားသော HEU နှင့် LEU များကို အတည်ပြုစစ်ဆေးနိုင်ရန် IAEA အား လွန်ခဲ့သည့် တစ်နှစ်ခန့်ကတည်းက ဝင်ခွင့်မရရှိခြင်းမှာ စံသတ်မှတ်ထားသည့် စောင့်ကြည့်စနစ်အရ အလွန်နောက်ကျနေပြီး နျူကလီးယားပျံ့နှံ့မှု စိုးရိမ်ရမှုနှင့် NPT လုံခြုံရေးစိစစ်ရေး သဘောတူညီချက် လိုက်နာမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း အစီရင်ခံစာက ဖော်ပြသည်။
ထိုမျှကြာမြင့်စွာ စောင့်ကြည့်ခွင့် မရရှိပါက ပစ္စည်းများ၏ တည်နေရာနှင့် အခြေအနေကို ခြေရာခံနိုင်မှု ပျောက်ကွယ်သွားစေပြီး ၎င်းကို IAEA က “continuity of knowledge” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “အီရန်ရှိ ထိခိုက်ခဲ့သည့် စက်ရုံများတွင် ယခင်က ကြေညာထားသော နျူကလီးယားပစ္စည်းအားလုံးအပေါ် IAEA ၏ ‘continuity of knowledge’ ဆုံးရှုံးမှုကို အလွန်အရေးတကြီး ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်သည်” ဟုလည်း ဇွန်လတွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေး စစ်ရေးတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ထိခိုက်ခဲ့သည့် နေရာများကို ရည်ညွှန်းကာ အစီရင်ခံစာက ဆိုထားသည်။