အမေရိကန်-အီရန် ယာယီသဘောတူညီချက်ကြောင့် တီဟီရန်၏ နျူးကလီးယားအစီအစဉ် အနာဂတ်ကို ဆက်လက်ညှိနှိုင်းရမည်
အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား ရရှိထားသည့် ယာယီသဘောတူညီချက်အရ တီဟီရန်၏ နျူးကလီးယားအစီအစဉ်ကို အခြေခံ၍ နောက်ထပ် ရက် ၆၀ အတွင်း ဆက်လက်ညှိနှိုင်းသွားရမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဘောတူညီချက်အတွင်း နျူးကလီးယားဆိုင်ရာ အဓိကအချက်အလက်များ မပြတ်သားသေးသဖြင့် ၎င်း၏ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်စွမ်းအပေါ် သံသယများ မြင့်တက်လျက်ရှိသည်။
ဝါရှင်တန် — အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ရရှိထားသည့် ယာယီသဘောတူညီချက်အရ နှစ်နိုင်ငံသည် နှစ်လတာ ညှိနှိုင်းကာ နှစ်ပေါင်းများစွာ အငြင်းပွားလာခဲ့သည့် တီဟီရန်၏ နျူးကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖြေရှင်းရန် ရည်ရွယ်ထားကြသည်။ သမ္မတ ဒေါ်နယ် ထရမ့်က အီရန်ကို နျူးကလီးယားဗုံး မရရှိစေရန် အစ္စရေးနှင့်အတူ စစ်ရေးအရ လှုပ်ရှားခဲ့ကြောင်း ပြောဆိုထားသော်လည်း လက်ရှိ ယာယီသဘောတူညီချက်အတွင်း ထိုအရေးကိစ္စကို အပြည့်အဝညှိနှိုင်းရန် အချိန်အလွန်တိုတောင်းနေသည်ဟု လေ့လာသူများက သုံးသပ်ကြသည်။ ယခင် နျူးကလီးယား သဘောတူညီချက်မှာမူ လအတော်ကြာ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ရသည်။
သတင်းရင်းမြစ်များအရ အစောပိုင်းသဘောတူညီချက်အရ အီရန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ကမ္ဘာ့ရေနံတင်ပို့မှုများအတွက် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် ချက်ချင်းဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ပြီး ရေနံကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ ရောင်းချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ လာမည့် သောကြာနေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်၌ တရားဝင် လက်မှတ်ရေးထိုးမည့် ယင်းသဘောတူညီချက်အရ စစ်ပြီးနောက် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအတွက် အီရန်သည် အနည်းဆုံး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၀၀ ဘီလီယံ ရရှိနိုင်ပြီး နျူးကလီးယားသဘောတူညီချက်ကို အပြီးသတ်နိုင်ပါက အမေရိကန်နှင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများကို လျှော့ပေါ့ရေး အမေရိကန်ဘက်က ဆောင်ရွက်မည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
သို့သော် ရီပတ်ဗလစ်ကန်နှင့် ဒီမိုကရက် လွှတ်တော်အမတ်များ၊ အစ္စရေးလိုလားသူများအပြင် အစ္စရေးကိုယ်တိုင်ကလည်း အဆိုပါ သဘောတူညီချက်သည် အမှန်တကယ် အကောင်အထည်ပေါ်နိုင်မလား၊ လက်တွေ့ကျမလားဟု သံသယကြီးမားစွာ ရှိနေကြသည်။ ရီပတ်ဗလစ်ကန်အမတ် လင်ဆေ ဂရမ်က “မကောင်းတဲ့ သဘောတူညီချက်ဆိုတာ အီရန်ကိုယ်တိုင်ပါပဲ။ ကောင်းတဲ့ သဘောတူညီချက်ဆိုတာ ယူရေနီယမ် ထပ်မံသန့်စင်မှု မရှိရဘူး” ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး နောက်တစ်ဆင့် ဆွေးနွေးမှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်မလာနိုင်ကို မသေချာကြောင်း ဆိုသည်။
ဝါရှင်တန်အခြေစိုက် Arab Politics Program ၏ ဒါရိုက်တာ ဒေးဗစ် ရှန်ကာကလည်း လက်ရှိအစိုးရအဖွဲ့သည် ထိုကဲ့သို့ အရေးကြီးသည့် ကိစ္စရပ်များကို အာရုံစိုက်နိုင်စွမ်း အားနည်းကြောင်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။ သို့သော် ရီပတ်ဗလစ်ကန်အစိုးရအဖွဲ့ကတော့ ယုံကြည်ချက်ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ဒုတိယသမ္မတ JD Vance က နည်းပညာဆိုင်ရာ အသေးစိတ်အချက်များကို ဆက်လက်ညှိနှိုင်းရဦးမည်ဖြစ်သော်လည်း အီရန်က နျူးကလီးယားလက်နက်အစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းသည့်အတိုင်း အမှန်တကယ် လုပ်ဆောင်မှသာ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု လျှော့ပေါ့ရေးကဲ့သို့ အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်ကမူ ၎င်း၏ နျူးကလီးယားအစီအစဉ်မှာ ငြိမ်းချမ်းသည့် ရည်ရွယ်ချက်အတွက်သာဖြစ်ကြောင်း နှစ်ပေါင်းများစွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သည့် Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) သဘောတူညီချက်သည် အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား အိုမန်တွင် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးမှုများမှ စတင်ခဲ့ပြီး အပြီးသတ်ရန် ၁၈ လကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်တွင် ယူရေနီယမ် သန့်စင်မှုကန့်သတ်ချက်၊ အဆင့်မြင့် စင်ထရီဖျူဂျ်များနှင့် ရေထူ (heavy water) ထုတ်လုပ်မှုကဲ့သို့ နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အသေးစိတ်အချက်များ ပါဝင်ခဲ့ပြီး အပြန်အလှန်အားဖြင့် အီရန်သည် ဒေါ်လာဘီလီယံနှင့်ချီသည့် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု လျှော့ပေါ့မှုများ ရရှိခဲ့သည်။
အမေရိကန်ရှိ ရီပတ်ဗလစ်ကန်အမတ်များက မည်သည့် နျူးကလီးယားသဘောတူညီချက်မဆို ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်၏ အတည်ပြုချက် လိုအပ်ကြောင်း ပြောဆိုနေကြသည်။ အချို့သော အမတ်များက အီရန်သည် သဘောတူညီချက်ကို လိုက်နာမည်ဟု ယုံကြည်စိတ်ချရမှု မရှိကြောင်းလည်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုထားသည်။ သို့သော် အချို့အမတ်များက စစ်ပွဲဆက်လက်မဖြစ်စေရန် အချိန်ကန့်သတ်ထားသည့် ဆွေးနွေးမှုများသည် အားသာချက်တစ်ခုဖြစ်နိုင်ပြီး အိုဘားမားလက်ထက် ဆွေးနွေးမှုများမှ ရရှိထားသည့် အခြေခံအချက်အလက်များကို ကိုးကား၍ ထရမ့်၏ သံတမန်များအတွက် လက်တွေ့ကျစေနိုင်ကြောင်း ပြောကြားသည်။
သို့သော် JCPOA သဘောတူညီချက်ကို အပြီးသတ်ရန် နှစ်ပေါင်းများစွာ လိုအပ်ခဲ့သကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် ရုရှားအပါအဝင် မဟာမိတ်များ၊ နိုင်ငံတကာ အဏုမြူစွမ်းအင်အဖွဲ့ (IAEA) တို့လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း လွှတ်တော်အမတ် Tim Kaine က ထောက်ပြခဲ့သည်။ ထရမ့်၏ သံတမန်များဖြစ်သည့် Jared Kushner နှင့် Steve Witkoff တို့သည် နျူးကလီးယားညှိနှိုင်းမှုအတွေ့အကြုံ မရှိသလို အိုမန်၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် ယခင်ကြိုးပမ်းမှုများလည်း အောင်မြင်မှုမရခဲ့ကြောင်း သတင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လက အမေရိကန်-အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များက အီရန်၏ နျူးကလီးယားစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ပာကစ္စတန်က အဓိက ကြားဝင်ညှိနှိုင်းသူအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။
နျူးကလီးယားပြဿနာအပြင် အီရန်၏ ဘယ်လစ်စတစ် မစ်ဇိုင်းအစီအစဉ်၊ ဒေသတွင်း လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအား ထောက်ပံ့မှုနှင့် ပြည်သူများအပေါ် ဖိနှိပ်မှုများကဲ့သို့ အာရပ်နိုင်ငံများ၊ အစ္စရေး၊ ဥရောပနှင့် အမေရိကန်တို့ စိုးရိမ်နေသည့် အခြားအချက်များလည်း ရှိနေသည်။ သို့သော် သဘောတူညီချက်နှင့် များစွာကိုက်ညီသည်ဟု အစိုးရအရာရှိများ ပြောသော မူကြမ်းတွင် ထိုကိစ္စရပ်များ မပါဝင်သေးကြောင်း သိရသည်။ အဆိုပါ အစီရင်ခံချက်အရ သဘောတူညီချက်တွင် အီရန်က ရေနံကို လွတ်လပ်စွာ ရောင်းချခွင့်ရမည့် အကျိုးသက်ရောက်မှုများလည်း ပါဝင်နေပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ် JCPOA တွင်မူ ရေနံပိတ်ဆို့မှုများကို သဘောတူညီချက် အပြီးသတ်ပြီးမှသာ ဖြေလျှော့ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
Middle East Institute မှ အကြီးတန်းသုတေသနပညာရှင် Brian Katulis က “သဘောတူညီချက်ရှိတာက နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်မှုတွေထက် ပိုကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အမေရိကန်နဲ့ အစ္စရေးက အီရန်ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဆောင်ရွက်ခဲ့တဲ့ စစ်ဆင်ရေးက ၎င်းတို့ ကြေညာထားတဲ့ ရည်မှန်းချက်တွေကို အပြည့်အဝ မပြည့်မီခဲ့ပါဘူး” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။