တောင်ကိုရီးယားတွင် အခြေခံပညာအဆင့် မပြည့်မီသည့် ကျောင်းသားများကို အပိုသင်ကြားပေးရာ၌ မိဘခွင့်ပြုချက် မလိုအပ်ဘဲ ကျောင်းများက ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ဥပဒေပြင်ဆင်ပေးရေး တောင်းဆိုမှုများ မြင့်တက်လာနေသည်။ တချို့မိဘများက ၎င်းကို “ကလေးကို အားနည်းသူအဖြစ် သတ်မှတ်ရာရောက်သည်” ဟု ယူဆကာ ကန့်ကွက်နေသဖြင့် ကျောင်းများနှင့် မိဘများအကြား ပဋိပက္ခမှာ ပိုမိုထင်ရှားလာနေသည်။
ဂွမ်ဂျူမြို့ရှိ မူလတန်းကျောင်းဆရာတစ်ဦးက အခြေခံပညာအရည်အချင်း မလုံလောက်သေးသည့် တတိယတန်းကျောင်းသားတစ်ဦးကို အပိုအကူအညီ လိုအပ်ကြောင်း အကြံပြုခဲ့ရာ မိဘက “ကျောင်းပြီးနောက် ဆက်နေခိုင်းတာ ကလေးအနိုင်ကျင့်မှု မဟုတ်ဘူးလား” ဟု ဒေါသတကြီး ပြန်လည်ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုကလေးမှာ ဘာသာစကားဖတ်ရှုနားလည်မှုအပိုင်းတွင် နောက်ကျနေပြီး တတိယတန်းမှသာ စတင်သင်ယူရသည့် စာသင်ခန်းအခြေပြု ဘာသာရပ်များကို လိုက်မီရန် ချက်ချင်းအကူအညီ လိုအပ်နေကြောင်း ဆရာက ရှင်းပြခဲ့သည်။ သို့သော် မိဘက ကလေးကို အညွှန်းမကောင်းအောင် တံဆိပ်ကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်ဟုဆိုကာ လက်မခံခဲ့သည့်အပြင် နှစ်နှစ်ကြာ အရေးမယူခဲ့ကြောင်းလည်း စွပ်စွဲခဲ့သည်။
ဤသို့သော ပဋိပက္ခများသည် မတ်လတိုင်း နိုင်ငံတစ်ဝန်း အခြေခံပညာအရည်အချင်း စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်သည့်အခါ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ကလေး၏ နောက်ကျမှုကို လူသိရှင်ကြား ဖော်ထုတ်ခံရမည်ကို စိုးရိမ်၍ မိဘအချို့က အမှန်တကယ် လိုအပ်နေသည့် အပိုသင်တန်းများကို ငြင်းပယ်ကြပြီး ဆရာများကတော့ လက်ခံလာအောင် ရှင်းပြကြိုးပမ်းနေရသည်။
အခြေအနေ ပိုမိုပြင်းထန်လာသဖြင့် ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနထံ အခြေခံပညာအာမခံဥပဒေ (Act on the Guarantee of Basic Academic Skills) ကို ပြင်ဆင်ပေးရန် တောင်းဆိုမှုများ ရောက်ရှိလာနေသည်။ ပြင်ဆင်လိုသည့်အချက်တွင် မိဘများအပါအဝင် ကလေးအုပ်ထိန်းသူများသည် အခြေခံအရည်အချင်း မပြည့်မီသည့် ကျောင်းသားများကို သင်ယူမှုအထောက်အပံ့နှင့် ပြန်လည်သင်ကြားရေး (remedial education) ပေးရာတွင် အထူးအခြေအနေမရှိသရွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရမည်ဟု ထည့်သွင်းရန် ပါဝင်သည်။ အဆိုပါပြင်ဆင်ချက် အတည်ပြုပါက မိဘခွင့်ပြုချက် မရရှိသော်လည်း ကျောင်းများက အပိုသင်ခန်းစာများ ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။
အခြေခံပညာရေးကောင်စီ (National Council of Governors of Education) က ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနထံ အဆိုပါပြင်ဆင်ချက် တောင်းဆိုလွှာ ပေးပို့ထားကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ကောင်စီက “ကလေးတစ်ဦး၏ အခြေခံအရည်အချင်း အားနည်းနေပါက အနည်းဆုံးလိုအပ်သည့် ထောက်ပံ့မှုကို ရရှိစေရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆိုသည်။
ဆဲဂျုံမြို့မှ မူလတန်းဆရာတစ်ဦးကလည်း ကျောင်းများက ကလေးနောက်ကျနေကြောင်း အသိပေးသည့်အခါ မိဘအများစုက ငြင်းဆိုလေ့ရှိပြီး “သူတို့က အပိုသင်ရမယ့် ကလေးမျိုး မဟုတ်ဘူး” ဟု ဆိုတတ်ကြောင်း ပြောသည်။ တချို့ကမူ ဆရာ၏ သုံးသပ်ချက်ကို အကန့်အသတ်ရှိသည်ဟု စွပ်စွဲကာ ပြဿနာမှာ ကလေးသည် အတန်းဖော်များထက် အသက်ငယ်နေသောကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုကြသည်။
“တချို့ကျောင်းသားတွေက ပြဿနာရဲ့ အကြောင်းရင်းတိတိကျကျကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီး မှန်ကန်တဲ့အထောက်အပံ့ရဖို့ ကျောင်းပြင်ပ ကျွမ်းကျင်အကူအညီ လိုအပ်တဲ့အဆင့်ရောက်နေပါပြီ” ဟု အဆိုပါဆရာက အမည်မဖော်ဘဲ ပြောသည်။ “ဒါပေမဲ့ ဒီအမှန်တရားကို လက်မခံချင်တဲ့ မိဘတွေလည်း ရှိနေပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆက်လက်ပြောကြားခဲ့သည်။
ဆိုးလ်မြို့ရှိ အသက် ၄၁ နှစ်အရွယ် မူလတန်းဆရာ B ကလည်း အပိုသင်တန်းသတိပေးစာများ ပို့လိုက်သည့်အခါ မိဘများက ချက်ချင်း လက်ခံလေ့မရှိကြောင်း ဆိုသည်။
အခြေခံစာရေးစာဖတ်ကောင်းမွန်မှု နောက်ကျသွားပါက ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက သင်ယူမှုအခက်အခဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ဟန်ဂျူလ် (ကိုရီးယားအက္ခရာ) နှင့် အခြေခံသင်္ချာ၌ နောက်ကျသွားပါက နောင်သင်ယူမှုအားလုံးအတွက် အခြေခံမပြည့်စုံတော့သဖြင့် ထိခိုက်မှု ပိုမိုကြီးမားနိုင်သည်။ ဟန်ဂျူလ်ကို မကျွမ်းကျင်ပါက ကိုယ်ပိုင်နာမည်ပင် မရေးနိုင်သည့် အခြေအနေထိ ရောက်နိုင်ပြီး အခြားဘာသာရပ်များကို နားလည်နိုင်စွမ်းလည်း သိသိသာသာ ကျဆင်းနိုင်သည်။ သင်္ချာပိုင်းတွင်လည်း ပေါင်းခြင်းကို နားမလည်သည့် ကျောင်းသားတစ်ဦးသည် မြှောက်ခြင်း၊ ခွဲခြင်း၊ ထို့နောက် အပိုင်းကိန်းများအထိ ဆက်တိုက် အခက်အခဲကြုံနိုင်သည်။
ဂျွန်ဘတ်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းမှ အသက် ၃၈ နှစ်အရွယ် မူလတန်းဆရာ C က ဒုတိယတန်းနှင့် တတိယတန်းအဆင့်များသည် အခြေခံပညာအုတ်မြစ် တည်ဆောက်ရန် အရေးအကြီးဆုံးကာလများဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။ “အဲဒီနောက်ပိုင်းမှာ သင်ရိုးက ပိုခက်လာပါတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ နောက်ကျသွားရင် သင်ယူမှုအခက်အခဲတွေက ဆက်လက်တည်ရှိနေတတ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။
B ကလည်း ကလေးအနိုင်ကျင့်မှု လက္ခဏာများ တွေ့ရသည့်အခါ ကျောင်းများက ချက်ချင်း ဝင်ရောက်ကိုင်တွယ်သကဲ့သို့ မိဘဆန္ဒကိုသာ အားကိုးနေမည့်အစား သင်ယူမှုအခက်အခဲရှိသူများအပေါ်လည်း ပိုမိုတက်ကြွစွာ ဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်သင့်ကြောင်း ထောက်ပြသည်။
ပညာရေးကဏ္ဍအတွင်း ပြင်ဆင်ရန် တိုက်တွန်းမှုများ တိုးပွားနေသော်လည်း ဥပဒေပြောင်းလဲနိုင်မည့် အလားအလာမှာ မသေချာသေးပေ။ လက်ရှိအခြေအနေအရ အခြေခံပညာအာမခံဥပဒေအောက်တွင် အပိုသင်တန်းများ ပေးရန် မိဘခွင့်ပြုချက် လိုအပ်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနအရာရှိတစ်ဦးက ပြောသည်။ “လောလောဆယ်မှာတော့ ကလေးတစ်ဦး၌ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် အပြုအမူပိုင်းဆိုင်ရာ အခက်အခဲများ ပြင်းထန်စွာရှိပြီး အတန်းကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေကာ အခြားကျောင်းသားများကိုပါ ထိခိုက်စေသည့်အခြေအနေ မဟုတ်ပါက အခြေခံအရည်အချင်း နိမ့်ကျနေသည့် ကျောင်းသားများအတွက် ကျောင်းပြီးချိန်အထောက်အပံ့ကို မိဘများနှင့် ပူးပေါင်းစေရန် အတင်းအကျပ်ပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲနေဆဲဖြစ်သည်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။