တီဟီရန်ကို ထရမ့် ထပ်မံသတိပေး၊ အမေရိကန်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးအဆိုပြုချက်များကို အီရန် “လက်တွေ့မကျ” ဟု ပယ်ချ

အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ် ထရမ့်က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အီရန်က ပြန်လည်မဖွင့်ပေးပါက ၎င်း၏ စွမ်းအင်စက်ရုံများနှင့် ရေနံတွင်းများကို ဖျက်ဆီးမည်ဟု ထပ်မံသတိပေးလိုက်သည်။ တစ်ဖက်တွင် အီရန်ကလည်း အမေရိကန်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးအဆိုပြုချက်များကို “လက်တွေ့မကျ၊ မဆီလျော်၊ အလွန်အကျွံ” ဟု ပယ်ချကာ အစ္စရေးကို ဒုံးကျည်များဖြင့် ဆက်လက်ပစ်ခတ်နေသည်။

Reuters ၏ ဖော်ပြချက်အရ တဲလ်အဗစ်၊ ဝါရှင်တန်နှင့် အစ္စလာမာဘတ်တို့တွင် တနင်္လာနေ့က ဖြစ်ပွားနေသော တင်းမာမှုများအတွင်း အစ္စရေးစစ်တပ်က ယီမင်မှ လာသည့် ဒရုန်း ၂ စင်းကို ကြားဖြတ်ဖျက်ဆီးခဲ့ကြောင်း၊ လက်ဘနွန်ရှိ ဟစ်ဇဘိုလာအဖွဲ့ကလည်း အစ္စရေးဘက်သို့ ရော့ကတ်များ ပစ်ခတ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များသည် တီဟီရန်ရှိ စစ်ရေးအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ဘေရွတ်မြို့ရှိ အီရန်ထောက်ခံ ဟစ်ဇဘိုလာအသုံးပြုသည့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ဒုံးကျည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လက်ဘနွန်မြို့တော်အပေါ် မည်းမှောင်သော မီးခိုးလုံးများ လွှမ်းခြုံသွားခဲ့သည်။ တူရကီကလည်း အီရန်မှ ပစ်လွှတ်သည့် ဘောလစ်တစ်ဒုံးကျည်တစ်စင်းသည် ၎င်း၏ လေကြောင်းပိုင်နက်ထဲ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး အရှေ့မြေထဲပင်လယ်တွင် ဖြန့်ကျက်ထားသော နေတိုး၏ လေကြောင်းနှင့် ဒုံးကျည်ကာကွယ်ရေးစနစ်များက ပစ်ချဖျက်ဆီးခဲ့ကြောင်း ပြောသည်။

တစ်လနီးပါးကြာမြင့်နေပြီဖြစ်သည့် ဤစစ်ပွဲသည် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန်-အစ္စရေး တိုက်ခိုက်မှုများဖြင့် စတင်ခဲ့ပြီး ဒေသတစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်ပျံ့နှံ့လာကာ ထောင်နှင့်ချီ သေဆုံးစေပြီး စွမ်းအင်ထောက်ပံ့ရေးကို ထိခိုက်ကာ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးကိုပါ တုန်လှုပ်စေခဲ့သည်။ အစီရင်ခံသေဆုံးသူအများစုမှာ အီရန်နှင့် လက်ဘနွန်တွင်ရှိပြီး အများစုမှာ အရပ်သားများဖြစ်ကြောင်း သတင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ အီရန်က တနင်္လာနေ့တွင် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ ရေတပ်တပ်မှူး အလီရယ်ဇာ တန်ဂီရီ သေဆုံးခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး ယင်းသည် အီရန်ခေါင်းဆောင်များအနက် ထပ်မံဆုံးရှုံးမှုတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အီရန်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရေနံနှင့် အရည်သဘာဝဓာတ်ငွေ့ (LNG) ထောက်ပံ့မှု၏ ငါးပုံတစ်ပုံခန့် ဖြတ်သန်းရာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို လက်တွေ့အားဖြင့် ပိတ်ဆို့ထားသည်ဟုလည်း ဖော်ပြသည်။

အီရန်က တနင်္လာနေ့တွင် ပါကစ္စတန်၊ အီဂျစ်၊ ဆော်ဒီအာရေးဗီးယားနှင့် တူရကီ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ တနင်္ဂနွေနေ့က ဆွေးနွေးခဲ့ပြီးနောက် အကြားခံကိုယ်စားလှယ်များမှတစ်ဆင့် အမေရိကန်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးအဆိုပြုချက်များ လက်ခံရရှိထားကြောင်း ပြောသည်။ သို့သော် အီရန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အစ္စမာအီလ် ဘာဂေယီက ထိုအဆိုပြုချက်များကို “လက်တွေ့မကျ၊ မဆီလျော်၊ အလွန်အကျွံ” ဟု ပယ်ချခဲ့သည်။ “ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ရပ်တည်ချက်က ရှင်းပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ဟာ စစ်ရေးအရ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခံနေရတာဖြစ်လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ကာကွယ်ရေးမှာပဲ အာရုံစိုက်ထားပါတယ်” ဟု ၎င်းက သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ပြောသည်။ ထို့နောက် မိနစ်ပိုင်းအကြာတွင် ထရမ့်က လူမှုမီဒီယာပို့စ်တစ်ခုတွင် အီရန်စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် အတွက် ပိုမို “ကျိုးကြောင်းဆီလျော်သော အစိုးရ” နှင့် ဆွေးနွေးနေကြောင်း ရေးသားခဲ့ပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ချက်ချင်းမဖွင့်ပေးပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံများ၊ ရေနံတွင်းများနှင့် ခါ့ဂ်ကျွန်း (Kharg Island) ကိုပါ “လုံးဝဖျက်ဆီးမည်” ဟု ထပ်မံခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်အတွင်း သန့်ရှင်းသောက်သုံးရေရရှိစေသည့် ဆားရည်ဖယ်ရှားရေးစက်ရုံများကိုလည်း တိုက်ခိုက်မည်ဟု ဆိုသည်။ ထရမ့်က လွန်ခဲ့သည့်သီတင်းပတ်က အီရန်၏ စွမ်းအင်အခြေခံအဆောက်အအုံများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုကို ၁၀ ရက် ရပ်နားမည်ဟု ပြောထားပြီး အမေရိကန်အချိန်အရ ဧပြီ ၆ ရက်အထိ ဖြစ်မည်ဟု ဖော်ပြသည်။

ပါကစ္စတန် လုံခြုံရေးအရာရှိတစ်ဦးကလည်း လက်ရှိအခြေအနေအရ ယခုသီတင်းပတ်အတွင်း အမေရိကန်-အီရန် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးပွဲ ဖြစ်လာနိုင်ဖွယ်မရှိကြောင်း ပြောသည်။ ဘာဂေယီက နျူကလီးယား မပြန့်ပွားရေးစာချုပ် (NPT) မှ ထွက်ခွာနိုင်ခြေကို အီရန်လွှတ်တော်က ပြန်လည်သုံးသပ်နေကြောင်းလည်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ အဆိုပါစာချုပ်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ရယူရန် မကြိုးစားသရွေ့ နျူကလီးယားစွမ်းအင်ကို ဖွံ့ဖြိုး၊ သုတေသန၊ ထုတ်လုပ်၊ အသုံးပြုခွင့်ရှိကြောင်း အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ ထရမ့်က အီရန်၏ နျူကလီးယားလက်နက်ရရှိမှုကို တားဆီးရန်ဆိုသည့် အကြောင်းပြချက်ကို ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်တိုက်ခိုက်မှု၏ အဓိကအကြောင်းရင်းတစ်ခုအဖြစ် ထုတ်ပြောထားပြီး တီဟီရန်ကလည်း နျူကလီးယားလက်နက် တည်ဆောက်နေသည်ဆိုသည့် စွပ်စွဲချက်ကို ငြင်းဆိုထားသည်။ တနင်္ဂနွေနေ့က ထရမ့်ကလည်း အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည် “တိုက်ရိုက်နှင့် အကြားခံမှတစ်ဆင့်” တွေ့ဆုံနေကြောင်း ပြောခဲ့သော်လည်း ဒေသတွင်းသို့ အမေရိကန်စစ်တပ်များ ပိုမိုစေလွှတ်နေပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကို အီရန်က ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။

ပဋိပက္ခ ကျယ်ပြန့်လာမည့် စိုးရိမ်မှုများလည်း မြင့်တက်နေသည်။ အီရန်က ပဋိပက္ခအတွင်း အာရပ်ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများကိုပါ ပစ်ခတ်ခဲ့သလို လက်ဘနွန်တွင် အစ္စရေးနှင့် ဟစ်ဇဘိုလာတို့အကြား စစ်ရေးတကျဲကျဲ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ တနင်္ဂနွေနေ့က လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်း၏ တပ်စခန်းတစ်ခုတွင် ကျည်တစ်လုံး ပေါက်ကွဲရာ ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးထိန်းသိမ်းရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး နောက်တစ်ဦးမှာ အလွန်အန္တရာယ်ရှိသည့် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ Brent ရေနံဈေးနှုန်းသည် GMT 14:31 အချိန်တွင် တစ်စည်လျှင် ၆၆ ဆင့် သို့မဟုတ် ၀.၆ ရာခိုင်နှုန်း တက်ကာ 113.23 ဒေါ်လာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး သောကြာနေ့က 4.2% မြင့်တက်ပြီးနောက် လစဉ်အမြင့်ဆုံး 60% နီးပါး တက်မည့်လမ်းကြောင်းပေါ် ရောက်နေသည်။ ဟူသီများ၏ အစ္စရေးအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရေးပါသည့် သင်္ဘောလမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော Bab el-Mandeb ရေလက်ကြားကိုလည်း ပိတ်ဆို့နိုင်ခြေ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ Vanda Insights မှ Vandana Hari ကလည်း ရေနံဈေးကွက်သည် စစ်ပွဲကို ညှိနှိုင်းအဆုံးသတ်နိုင်မည့် အလားအလာကို များမလိုက်စားတော့ဘဲ စစ်ရေးတင်းမာမှု ပြင်းထန်လာမည့် အခြေအနေအတွက် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု ပြောသည်။ Financial Times ကမူ ထရမ့်က အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် အီရန်၏ ရေနံတင်ပို့မှုအများစု ထွက်ရှိရာ ခါ့ဂ်ကျွန်းကို အမေရိကန်က သိမ်းယူနိုင်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်ဟု ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။ ခါ့ဂ်ကျွန်းကို ထိန်းချုပ်ရန် မြေပြင်တပ်ဖွဲ့ လိုအပ်မည်ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း အရှေ့အလယ်ပိုင်းသို့ တပ်ဖွဲ့ထောင်ချီ စေလွှတ်နေသဖြင့် ထရမ့်အတွက် မြေပြင်ထိုးစစ်ရွေးချယ်ခွင့် ရှိလာသော်လည်း ယင်းအစီအစဉ်များကို မူဝါဒအရ အတည်ပြုထားခြင်း မရှိသေးကြောင်း သတင်းများက ဆိုသည်။

စီးပွားရေးသက်ရောက်မှုအနေဖြင့် နိုင်ငံတကာငွေကြေးဖောင်ဒေးရှင်း (IMF) က အရှေ့အလယ်ပိုင်းစစ်ပွဲကြောင့် ရှေ့တန်းနိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေးများတွင် ပြင်းထန်သော အနှောင့်အယှက် ဖြစ်ပေါ်နေပြီး မတိုင်မီက အခက်အခဲများမှ ပြန်လည်နာလန်ထူလာရန် စတင်နေသည့် စီးပွားရေးများအပါအဝင် နိုင်ငံအများအပြား၏ မျှော်မှန်းချက်ကို မှောင်မိုက်စေကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ G7 ဘဏ္ဍာရေးခေါင်းဆောင်များကလည်း မကြာသေးမီက ဈေးကွက်မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် စွမ်းအင်ဈေးကွက်တည်ငြိမ်မှုကို ကာကွယ်ရန်နှင့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် စီးပွားရေးထိခိုက်မှုများကို လျှော့ချရန် “လိုအပ်သမျှ အစီအမံများ” ကို လုပ်ဆောင်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။